Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М.С.Осимӣ

ТАҲДИДИ ВАКУУМИ ВИРТУАЛӢ: РОҲҲОИ ПЕШГИРИИ НАШЪАМАНДИИ СИНТЕТИКӢ ДАР БАЙНИ ҶАВОНОНИ ТОҶИКИСТОН

Дар замони муосир, ки технологияҳои иттилоотӣ бо суръати кайҳонӣ рушд мекунанд, амнияти ҷомеа ва солимии насли наврас бо таҳдидҳои нави пинҳонӣ рӯбарӯ шудааст. Агар дар гузашта маводи мухаддири маъмулии растанигӣ хатари асосӣ ба шумор мерафт, имрӯз ҷойи онҳоро «вабои муосир» – маводи мухаддири синтетикӣ (химиявӣ) ва психотропӣ гирифтааст. Ин мавод бештар тавассути шабакаҳои интернетӣ паҳн шуда, ҳадафи аввалиндараҷаи онҳо ҷавонон ва наврасон мебошанд. Барои Тоҷикистон, ки беш аз 70%-и аҳолии онро ҷавонони то синни 35-сола ташкил медиҳанд, ҳифзи генофонди миллат аз ин вартаи ҳалокатбор вазифаи муҳими стратегӣ ва умумимиллӣ мебошад.

Маводи мухаддири синтетикӣ, аз қабили «метамфетамин», «мефедрон», «соли» ва «спайсҳо» дар озмоишгоҳҳои химиявӣ сохта шуда, таъсири онҳо ба майнаи сар ва асаби инсон нисбат ба маводи анъанавӣ даҳҳо баробар қавитар ва харобкунандатар аст. Хусусияти ин мавод дар он аст, ки вобастагӣ ва нашъамандии шадид ҳатто баъд аз истеъмоли аввалин (як бор санҷидан) пайдо мешавад.

«Метамфетамин», «мефедрон», «соли» ва «спайсҳо» намудҳои ҷадид ва ниҳоят хатарноки маводи мухаддири синтетикӣ (химиявӣ) мебошанд ва дар озмоишгоҳҳо бо роҳи сунъӣ аз моддаҳои гуногуни химиявӣ сохта мешаванд. Ин мавод ба системаи марказии асаб ва майнаи сари инсон таъсири фаврии харобкунанда мерасонанд.

1. Метамфетамин (Methamphetamine) як стимулятори ниҳоят сахти психогенӣ мебошад. Дар шакли кристаллҳои шаффоф (ки онро дар кӯча «муз» ё «кристалл» меноманд) ё хока ва ҳабҳо фурӯхта мешавад. Таъсираш: боиси ихроҷи якбораи гормони дофамин мегардад, ки одамро муваққатан серғайрат, бехоб ва беиштиҳо мекунад. Хатараш: вобастагии равонӣ ба он ҳатто баъд аз 1-2 бор истеъмол кардан пайдо мешавад. Инсон дар якчанд моҳ аз ҷиҳати ҷисмӣ ва руҳӣ комилан хароб мегардад, дандонҳояш мерезанд ва пӯсташ пир мешавад.
2. Мефедрон (Mephedrone) маводи синтетикии дигарест, ки бештар дар шакли хокаи сафед ё зардчатоб вомехӯрад. Дар байни ҷавонони интернетӣ бо номҳои «меф», «соли баҳрӣ» ё «кристалл» низ маъруф аст. Таъсираш: эҳсоси сохтаи хушҳолӣ, хоҳиши зиёди муошират ва муҳаббати дурӯғинро ба ҳама ба вуҷуд меорад. Хатараш: таъсири ин мавод тез (дар давоми 1-2 соат) мегузарад ва истеъмолкунанда фавран воя (доза)-и навбатиро талаб мекунад. Ин ҳолат аксар вақт ба «передозировка» (аз ҳад зиёд истеъмол кардан) ва бозистодани дил оварда мерасонад.
3. «Соли» (соли барои ванна/Bath Salts) номи кӯчагии гурӯҳи маводи мухаддири синтетикии тарҳрезишуда (масалан, альфа-PVP) мебошад. Намуди зоҳирии он ба намаки оддии барои ванна истифодашаванда рангҳо ва шаклҳои мухталиф дорад, аз ин рӯ қочоқбарон онро бо ин ном ниқоб мекунанд. Таъсираш: яке аз даҳшатноктарин маводи муосир аст. Он боиси галлютсинатсияҳои шадид ва гум кардани назорати рафтор мегардад. Хатараш: истеъмолкунанда ба ҳолати психози шадид (девонагӣ) меафтад, ки метавонад ба худ ё дигарон зарари ҷисмонии марговар расонад. «Соли» ҳуҷайраҳои майнаи сарро фавран нобуд мекунад ва одамро ба бемори руҳии табобатнашаванда табдил медиҳад.
4. Спайсҳо (Spice) омехтаҳои тамокугии растанигӣ мебошанд, ки бо моддаҳои химияву каннабиноидҳои сунъӣ заҳролуд карда шудаанд. Онро ҳамчун «бангдонаи безарари сунъӣ» таблиғ мекунанд, ки ин дурӯғи маҳз аст. Таъсираш: боиси гум кардани самти фазову вақт, тарс ва ваҳми шадид мегардад. Хатараш: химияи дар таркиби «спайс» буда назар ба бангдонаи оддӣ садҳо баробар қавитар аст. Он боиси рагкашӣ, гум кардани ҳуш, заҳролудшавии шадиди ҷигар ва гурдаҳо мегардад. Аксар вақт ҷавонон дар ҳолати мастии спайс аз тирезаҳо худро ба замин мепартоянд.

Хусусияти дигари нигаронкунандаи ин зуҳурот усули вайронкоронаи паҳнкунии он – «тиҷорати бетамос» (онлайнӣ) мебошад. Қочоқбарон интернет, паёмрасонҳои пӯшида (махсусан Telegram) ва ҳамёнҳои электронӣ (криптовалюта)-ро истифода мебаранд. Ҷавонон бо роҳи осон, тавассути харитаҳои интернетӣ ва гирифтани «дарёфтҳо» (закладкаҳо) ба ин дом меафтанд. Омили кунҷковӣ, паҳншавии таблиғоти пинҳонӣ дар деворҳои шаҳрҳо бо рамзҳои QR-код ва дастрасии осон ба интернет суръати гирифтории ҷавононро ба ин мавод тезтар кардааст.

Бино ба гузоришҳо ва таҳлилҳои охирини Агентии назорати маводи нашъаовари назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон вазъияти муомилоти ғайриқонунии маводи мухаддири синтетикӣ тамоюли афзоишро нишон медиҳад. Коршиносон қайд мекунанд, ки дар сохтори умумии маводи мухаддири мусодирашуда дар кишвар ҳиссаи маводи химиявию синтетикӣ сол то сол зиёд мешавад.

Агар дар даҳсолаҳои гузашта бештар афюну ҳероин мусодира мешуд, имрӯз мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, аз ҷумла Хадамоти гумрук ва Вазорати корҳои дохилӣ миқдорҳои калони «метамфетамин»-ро, ки аз хориҷ ворид мешаванд, ошкор ва мусодира менамоянд. Нигаронкунанда он аст, ки синну соли истеъмолкунандагони ин маводи марговар ҷавон шуда, аксари онҳоро шахсони аз 18 то 30-сола ва ҳатто хонандагони мактабҳо ташкил медиҳанд. Ҳар як ҷавони ба ин мавод гирифторшуда на танҳо ҳаёти худро барбод медиҳад, балки оила ва ҷомеаро ба фоҷиа мекашад.

Давлату Ҳукумати Тоҷикистон барои мубориза бо ин балои аср заминаи мустаҳками ҳуқуқӣ ва қонунгузориро таъсис додааст. Санади асосии танзимкунанда Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи воситаҳои нашъадор, моддаҳои психотропӣ ва прекурсорҳо» мебошад, ки назорати қатъии гардиши ҳама гуна моддаҳои хатарнокро муайян мекунад.

Бо назардошти пайдо шудани намудҳои нави маводи синтетикӣ ба Қонунгузории ҷумҳурӣ ва «Рӯйхати миллии воситаҳои нашъадор» мунтазам тағйиру иловаҳо ворид карда мешаванд, то моддаҳои нави химиявӣ низ зери таъқиби ҷиноӣ қарор гиранд.

Дар Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои муомилоти ғайриқонунии маводи мухаддири синтетикӣ ҷазоҳои ниҳоят қатъӣ пешбинӣ шудаанд. Қонунгузории кунунии Тоҷикистон ҳама гуна ташкили гурӯҳҳо дар Telegram ё сайтҳо барои фурӯши маводро ҳамчун ҷинояти вазнини аз ҷониби гурӯҳи муташаккил содиршуда арзёбӣ намуда, ҷазоро боз ҳам вазнинтар мекунад.

Пешгирии нашъамандӣ, махсусан намуди синтетикии он танҳо вазифаи мақомоти полис ё агентӣ нест. Чун ин мавод маҳз тавассути телефонҳои мобилӣ ва дастгоҳҳои технологӣ вориди ҳаёти ҷавонон мешаванд, усулҳои пешгирӣ низ бояд муосир ва дастаҷамъона бошанд.

Чаро ин мавод барои ҷавонон хатарноктаранд?

Ниқоби виртуалӣ: Ҷавонон фикр мекунанд, ки харидани онлайнӣ тавассути Telegram онҳоро аз полис ҳимоя мекунад. Аммо кибер-полиси Тоҷикистон ин сайтҳо ва каналҳоро пайваста ошкор ва нест мекунад.

Иллюзияи «сабук будан»: Аз сабаби он ки ин мавод бо сӯзандору гузаронида намешаванд (онҳоро мекашанд, мебӯянд ё мехӯранд), ҷавонон хато нигоҳ карда, онҳоро маводи сабук меҳисобанд. Дар аслият, вобастагии онҳо аз ҳероин ҳам тезтар ва сахттар аст.

Ҷазои қонунӣ: Мувофиқи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон нигоҳ доштан ва фурӯши ҳатто миқдори ниҳоят кам (миллиграмм)-и ин моддаҳо ҷинояти вазнин ба шумор рафта, оқибаташ солиёни дароз маҳрумият аз озодӣ мебошад.

Оила калиди асосии наҷоти ҷавонон аст. Волидайн на бояд танҳо бо таъмини моддӣ (харидани телефони қиматбаҳо ва пул додан) маҳдуд шаванд. Онҳо бояд:

-сарчашмаҳои хароҷоти пулии фарзандони худро назорат кунанд (зеро маводи синтетикӣ қимат аст);

-ба рафтори ғайриоддии кӯдак (камхобӣ, асабонияти шадид, гум шудани иштиҳо, сурхшавии чашмҳо) аҳамият диҳанд;

-телефон ва фазои маҷозии кӯдакро дӯстона назорат кунанд, то аз каналҳои шубҳаноки Telegram бохабар бошанд.

Мактабҳо ва донишгоҳҳо бояд аз усулҳои кӯҳнашудаи лексияхонӣ ба усулҳои муосири фаҳмондадиҳӣ гузаранд:

-намоиши филмҳои воқеии мустанад дар бораи он ки чӣ гуна як бор истеъмоли «соли» одамро дар якчанд моҳ ба бемори рӯҳии табобатнашаванда табдил медиҳад;

-ташкили маҳфилҳои ройгони зеҳнӣ ва робототехника, то ҷавонон интернетро барои илм омӯхтан истифода баранд, на барои корҳои ношоям.

Чун ҷавонони имрӯза бештари вақти худро дар TikTok, Instagram ва YouTube мегузаронанд, мубориза бар зидди нашъамандӣ низ бояд ба ҳамин фазо гузаронида шавад. Ташкили роликҳои иҷтимоии кӯтоҳ бо иштироки блоггерони машҳури кишвар дар бораи оқибатҳои ҳалокатбори маводи синтетикӣ ва ҷазоҳои сахти қонунгузории Тоҷикистон метавонад таъсири баланд дошта бошад.

Дар замони пуртазоди муосир сиёсати глобалие, ки ҳатто ба аз байн рафтани кишварҳо нигаронида шудаанд, маводи мухаддири синтетикӣ силоҳи кимиёвиест, ки ба муқобили ояндаи Тоҷикистон, яъне ҷавонони он равона шудааст. Пешгирии ин хатар назар ба табобати он ки дар мавриди маводи синтетикӣ қариб номумкин аст, садҳо баробар осонтар мебошад. Танҳо бо роҳи баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, назорати қатъии волидайн бар ҳаёти маҷозии фарзандон ва ҳамкории зич бо мақомоти ҳифзи ҳуқуқ мо метавонем насли солим, созанда ва ватандӯстро тарбия намоем. Сармоягузорӣ ба варзиш, китобхонӣ ва технологияҳои муфид, девори устуворест, ки кишвари моро аз ин вабои аср ҳифз менамояд.

Юнусӣ Ф.М. – н.и.и., и.в. дотсент, саркотиби шуроҳои диссертатсионии Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М.С. Осимӣ

Раҷабзода А.А. – н.и.и., и.в. дотсенти кафедраи фаъолияти гумрукии Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон